Fact Check: ‘द हिंदू’चे व्हायरल आर्काइव्ह पेज, ज्यात इंदिरा गांधींनी १९६७ मध्ये सोने खरेदी न करण्याचे आवाहन केल्याचा दावा आहे, तो FAKE आहे
'द हिंदू' वृत्तपत्रातील जी संग्रहित क्लिप माजी पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनी लोकांना सोने न खरेदी करण्याचे आवाहन केले होते, या दाव्यासह प्रसारित होत आहे, ती डिजिटल पद्धतीने बदललेली (डिजिटली ऑल्टर्ड) आहे. तथापि, हे खरे आहे की चीन युद्धानंतर देशाचा परकीय चलन साठा सुरक्षित ठेवण्यासाठी सुवर्ण (नियंत्रण) कायदा लागू करण्यात आला होता. 1965 चा सुवर्ण (नियंत्रण) कायदा आणि 1968 चा सुवर्ण (नियंत्रण) कायदा हे सोन्याच्या वापराचे नियमन करण्याच्या उद्देशाने बनवले गेले होते. तथापि, हे कायदे नंतर 1990 मध्ये रद्द करण्यात आले.
- By: Abhishek Parashar
- Published: May 19, 2026 at 12:24 PM
नवी दिल्ली (विश्वास न्यूज). पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी नागरिकांना वर्षभर सोने खरेदी न करण्याचे आवाहन केले आहे. यानंतर, ‘द हिंदू’ या इंग्रजी वृत्तपत्रातील एक संग्रहित क्लिप सोशल मीडियावर व्हायरल होत आहे. 1967 मध्ये माजी पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनी नागरिकांना सोने न खरेदी करण्याचे आवाहन केले होते, असा दावा करत ही क्लिप शेअर केली जात आहे. ही न्यूज क्लिप विविध सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवर याच संदर्भात शेअर केली जात आहे.
विश्वास न्यूजने तपास केला असता असे आढळून आले की, व्हायरल झालेली प्रतिमा, जी ‘द हिंदू’मध्ये प्रकाशित झालेल्या एका बातमीची आर्काइव क्लिप असल्याचा दावा केला जात आहे, ती डिजिटली ऑल्टर्ड आहे. उपलब्ध अधिकृत नोंदींनुसार, चीन युद्धानंतर भारताचा परकीय चलन साठा सुरक्षित ठेवण्यासाठी सरकारने 1965 मध्ये सुवर्ण (नियंत्रण) कायदा संमत केला. हा कायदा, काही सुधारणांसह, नंतर 1968 चा सुवर्ण (नियंत्रण) कायदा म्हणून अस्तित्वात आला. हे लक्षात घेतले पाहिजे की, भारतीय रिझर्व्ह बँक आणि सरकारचा सुवर्ण साठा या कायद्याच्या कक्षेतून वगळण्यात आला होता. तथापि, हा कायदा 1990 मध्ये रद्द करण्यात आला.
काय आहे व्हायरल?
सोशल मीडिया वापरकर्ता ‘मॅक्रो लिक्विडिटी बाय सुनील रेड्डी’ यांनी व्हायरल पोस्ट (आर्काइव्ह लिंक ) शेअर केली आणि लिहिले, “In 1967, Indira Gandhi appealed to Indians: “Don’t buy Gold.” The reason was that India’s foreign exchange position was under stress, imports were becoming difficult, and the currency system needed people to show “national discipline.” But what followed? One of the biggest Gold bull markets in history. From the late 1960s to 1980, Gold exploded higher globally, and in rupee terms the move was even more brutal. This is the real lesson:When governments tell citizens not to buy Gold, they are usually not worried about your jewellery. They are worried about pressure on the currency, pressure on reserves, and pressure on the financial system. Gold doesn’t become important when everything is normal.Gold becomes important when the system starts asking you not to buy it.”
“1967 मध्ये इंदिरा गांधींनी भारतीयांना आवाहन केले होते: “सोनं खरेदी करू नका.” याचे कारण असे होते की भारताची परकीय चलन स्थिती तणावाखाली होती, आयात करणे कठीण होत होते आणि चलन प्रणालीला लोकांकडून “राष्ट्रीय शिस्त” दाखवण्याची गरज होती. पण त्यानंतर काय झाले?” इतिहासातील सर्वात मोठ्या सोन्याच्या तेजीच्या बाजारांपैकी एक. 1960 च्या दशकाच्या उत्तरार्धापासून ते 1980 पर्यंत, जागतिक स्तरावर सोन्याच्या किमतीत प्रचंड वाढ झाली आणि रुपयाच्या तुलनेत ही वाढ आणखीच तीव्र होती. यातला खरा धडा हा आहे: जेव्हा सरकार नागरिकांना सोने खरेदी करू नका असे सांगतात, तेव्हा त्यांना सहसा तुमच्या दागिन्यांची चिंता नसते. त्यांना चलनावरचा दबाव, राखीव निधीवरचा दबाव आणि वित्तीय प्रणालीवरच्या दबावाची चिंता आहे. जेव्हा सर्व काही सामान्य असते, तेव्हा सोन्याला महत्त्व येत नाही. जेव्हा व्यवस्था तुम्हाला ते खरेदी करू नका असे सांगू लागते, तेव्हा सोन्याला महत्त्व येते.
(१९६७ मध्ये, इंदिरा गांधींनी भारतीयांना आवाहन केले होते: “सोनं खरेदी करू नका.” याचे कारण असे होते की भारताच्या परकीय चलन स्थितीवर दबाव होता, आयात करणे कठीण होत होते आणि चलन व्यवस्थेला लोकांकडून “राष्ट्रीय शिस्त” दाखवण्याची गरज होती.)
पण पुढे काय घडले? इतिहासातील सर्वात मोठ्या सोन्याच्या तेजीच्या बाजारांपैकी एक.
1960 च्या दशकाच्या उत्तरार्धापासून ते 1980 पर्यंत, जगभरात सोन्याच्या किमतीत प्रचंड वाढ झाली आणि रुपयांच्या तुलनेत ही वाढ तर त्याहूनही अधिक नाट्यमय होती. यातून खरा धडा हा मिळतो की: जेव्हा सरकार नागरिकांना सोने खरेदी करू नका असे सांगतात, तेव्हा त्यांना सहसा तुमच्या दागिन्यांची काळजी नसते.
त्यांना चलनावरचा दबाव, राखीव निधीवरचा दबाव आणि वित्तीय प्रणालीवरच्या दबावाची चिंता आहे. जेव्हा सर्व काही सामान्य असते, तेव्हा सोने महत्त्वाचे नसते. जेव्हा प्रणाली तुम्हाला ते खरेदी करू नका असे सांगू लागते, तेव्हा सोने महत्त्वाचे ठरते.
विविध सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवरील इतर अनेक वापरकर्त्यांनी ते अशाच संदर्भात शेअर केले आहे. या संग्रहाचा वापर एनबीटी आणि एनडीटीव्हीच्या वृत्तांमध्ये करण्यात आला आहे .
तपास
‘द हिंदू’मधील एक संग्रहित क्लिप आहे , जी 6 जून 1967 रोजी प्रकाशित झाली होती. या पानाच्या सत्यतेची पडताळणी करण्यासाठी, आम्ही ‘द हिंदू’च्या सोशल मीडियावरील संग्रहित पोस्ट्स शोधल्या आणि आम्हाला 1 ऑक्टोबर 2025 रोजीची एक पोस्ट सापडली, ज्यामध्ये 2 ऑक्टोबर 1969 च्या अंकाची संग्रहित प्रत होती.
मूळ आर्काइव्ह पेज पाहिल्यावर हे स्पष्ट होते की, व्हायरल झालेली प्रतिमा डिजिटल पद्धतीने बदललेली आहे. अशी अनेक साधने उपलब्ध आहेत , जी कोणत्याही वृत्तपत्राच्या ई-पेपरमधून पूर्वीच्या तारखेची क्लिप तयार करू शकतात.
‘द हिंदू’च्या अधिकृत सोशल मीडिया पेजनेही या क्लिपची सत्यता नाकारली आहे. त्यावर म्हटले आहे की, “सध्या सोशल मीडियावर एक डिजिटल पद्धतीने बदल केलेली प्रतिमा शेअर केली जात आहे, जी 6 जून 1967 रोजीच्या ‘द हिंदू’ वृत्तपत्राचे मुखपृष्ठ असल्याचा दावा करत आहे. आम्ही हे स्पष्ट करू इच्छितो की, हे आमच्या संग्रहातील मूळ पान नाही.”
‘द हिंदू’च्या सहयोगी आणि राजकीय संपादक निसातुला हेब्बर यांनी त्यांच्या अधिकृत एक्स हँडलवरून, 6 जून 1967 रोजी प्रकाशित झालेल्या वृत्तपत्राच्या एका संग्रहित पानाची प्रतिमा शेअर केली आहे, ज्यामध्ये अरब-इस्रायल युद्धाबद्दलची मुख्य बातमी आहे. या कोलाजमध्ये ‘द हिंदू’चे मूळ संग्रहित पान आणि व्हायरल क्लिप यांमधील फरक स्पष्टपणे दिसून येतो.
यानंतर आम्ही 1967 सालच्या संदर्भाचा अभ्यास केला. चीन युद्धानंतर, तत्कालीन अर्थमंत्री मोरारजी देसाई यांनी देशाच्या परकीय चलन साठ्याचे व्यवस्थापन करण्यासाठी सुवर्ण नियंत्रण कायदा लागू केला. 26 नोव्हेंबर, 2012 रोजीच्या मिंटमधील एका लेखानुसार (लेखक निलेश शाह), “तत्कालीन अर्थमंत्री मोरारजी देसाई यांनी सुवर्ण नियंत्रण कायदा, 1962 लागू केला, ज्याअंतर्गत बँकांनी दिलेली सर्व सुवर्ण कर्जे रद्द करण्यात आली आणि सोन्याच्या फॉरवर्ड ट्रेडिंगवर बंदी घालण्यात आली. 1963 मध्ये, 14 कॅरेटपेक्षा जास्त शुद्धतेच्या सोन्याच्या दागिन्यांच्या उत्पादनावर बंदी घालण्यात आली. १९६५ मध्ये, गोल्ड बॉण्ड योजना सुरू करण्यात आली, ज्यामध्ये अघोषित मालमत्तेवर कर सवलत दिली जात होती. या उपायांमधून अपेक्षित परिणाम न मिळाल्याने, देसाई यांना सुवर्ण नियंत्रण कायदा, 1968 लागू करावा लागला, ज्याअंतर्गत नागरिकांना सोन्याच्या विटा आणि नाणी बाळगण्यास मनाई करण्यात आली.”
Indiacode.nic.in वर आम्हाला सुवर्ण (नियंत्रण) कायदा, १९६५ आणि सुवर्ण (नियंत्रण) कायदा, १९६८ यांच्या प्रती आढळल्या . 1965 चा कायदा सोन्याच्या दागिन्यांचे उत्पादन, सोन्याचा ताबा व विक्री आणि सुवर्ण कर्जांवर बंदी घालतो, तर १९६८ च्या कायद्यात सुवर्ण नियंत्रण अधिकाऱ्यांच्या नियुक्तीची तरतूद आहे. 1968च्या कायद्याच्या कक्षेतून आरबीआय (RBI) आणि सरकारकडे असलेले सोने वगळण्यात आले आहे.
हे लक्षात घेण्यासारखे आहे की इंदिरा गांधींचा पंतप्रधानपदाचा कार्यकाळ जानेवारी 1966 ते मार्च 1977 आणि जानेवारी 1980 ते ऑक्टोबर1984 असा होता. याचा अर्थ असा की, चीन युद्धानंतर देशाला परकीय चलन साठ्याची कमतरता भासत होती आणि यावर उपाय म्हणून सुवर्ण (नियंत्रण) कायदा आणण्यात आला.
मात्र, हा कायदा नंतर 1990 मध्ये सुवर्ण (नियंत्रण) रद्दबातल कायद्याद्वारे रद्द करण्यात आला.
आमच्या बातम्यांच्या शोधादरम्यान, आम्हाला इंदिरा गांधींच्या दागिन्यांच्या दानाचा उल्लेख असलेले अनेक अहवाल आढळले. 1962 च्या युद्धादरम्यान, तत्कालीन पंतप्रधान जवाहरलाल नेहरूंनी संरक्षण निधीसाठी सोने आणि पैसे दान करण्याचे राष्ट्राला आवाहन केले होते आणि या आवाहनाला प्रतिसाद म्हणून इंदिरा गांधींनी आपले सोन्याचे दागिने दान केले होते.
आम्ही व्हायरल क्लिपसंदर्भात ‘द हिंदू’चे संपादक सुरेश नंबथ यांच्याशी संपर्क साधला. त्यांनी ती बनावट असल्याचे दुजोरा दिला. ‘द हिंदू लायब्ररी’ने विश्वास न्यूजला सांगितले, “सोशल मीडियावर ‘द हिंदू’च्या 6 जून 1967 च्या मुखपृष्ठाच्या रूपात फिरत असलेली डिजिटल पद्धतीने बदललेली प्रतिमा आमच्या संग्रहातील कोणत्याही अस्सल पानाशी जुळत नाही.”
संदर्भ काय आहे?
पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी पश्चिम आशियातील संकटाच्या (अमेरिका-इस्रायल आणि इराण युद्ध) पार्श्वभूमीवर लोकांना वर्षभर सोने न खरेदी करण्याचे आवाहन केले आहे, त्यामुळे आरोप-प्रत्यारोपांचे सत्र सुरू झाले आहे.
राहुल गांधी यांनी पंतप्रधान मोदींवर निशाणा साधत म्हटले आहे की, ते स्वतः जबाबदारीतून सुटण्यासाठी नेहमी जनतेवर जबाबदारी ढकलतात. या संदर्भात, सोशल मीडिया वापरकर्त्यांमध्ये मतभेद दिसून येत आहेत. काही वापरकर्त्यांचे म्हणणे आहे की, एखाद्या राष्ट्रीय नेत्याने लोकांना सोने न खरेदी करण्याचे आवाहन करण्याची ही पहिली वेळ नाही.
व्हायरल पोस्ट शेअर करणाऱ्या युझरला X वर 25,000 पेक्षा जास्त लोक फॉलो करतात.
निष्कर्ष: ‘द हिंदू’ वृत्तपत्रातील जी संग्रहित क्लिप माजी पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनी लोकांना सोने न खरेदी करण्याचे आवाहन केले होते, या दाव्यासह प्रसारित होत आहे, ती डिजिटल पद्धतीने बदललेली (डिजिटली ऑल्टर्ड) आहे. तथापि, हे खरे आहे की चीन युद्धानंतर देशाचा परकीय चलन साठा सुरक्षित ठेवण्यासाठी सुवर्ण (नियंत्रण) कायदा लागू करण्यात आला होता. 1965 चा सुवर्ण (नियंत्रण) कायदा आणि 1968 चा सुवर्ण (नियंत्रण) कायदा हे सोन्याच्या वापराचे नियमन करण्याच्या उद्देशाने बनवले गेले होते. तथापि, हे कायदे नंतर 1990 मध्ये रद्द करण्यात आले.
- Claim Review : 'द हिंदू' वृत्तपत्राचे 1967 सालचे संग्रहित पान, ज्यावर इंदिरा गांधींनी सोने न खरेदी करण्याचे केलेले आवाहन दर्शवले आहे.
- Claimed By : X User-@Macrobysunil
- Fact Check : False
- The Hindu Insta Page
- @IndiaHistorypic X Page
- www.indiacode.nic.in 1 2 and 3
- Nistula Hebbar's X Profile
- Report of livemint, Dated 26 Nov 2012
Know the truth! If you have any doubts about any information or a rumor, do let us know!
Knowing the truth is your right. If you feel any information is doubtful and it can impact the society or nation, send it to us by any of the sources mentioned below.
